Muhasebe, finansal karakterli, para ile ifade edilebilen iÅŸlem ve olayların kaydedilmesi, sınıflandırılması, özetlenerek raporlar halinde sunulması ve yorumlanması ile ilgili bir bilim ve sanat olarak tanımlanmaktadır.

Bu tanım muhasebenin klasik ve modern fonksiyonlarını da kapsamaktadır. Ä°lk zamanlarda, defter tutma ÅŸeklinde kabul edilen muhasebe, iÅŸlem ve olayların kaydedilmesini, sınıflandırılmasını ve sonuçların raporlar halinde sunulmasını gerçekleÅŸtirmiÅŸtir. Ancak ekonomik geliÅŸmeler neticesinde iÅŸletme yöneticileri muhasebeden bazı bilgileri analiz etmesini, yorumlamasını ve bunlarla ilgili raporları kendilerine sunmasını beklemiÅŸlerdir. Böylece zaman içinde muhasebe iÅŸlemlerin basit kayıt tekniÄŸinden yöneticilerin karar almasına yardımcı'olan ve iÅŸletme faaliyetlerini kontrol eden bir araç haline gelmiÅŸtir.

Muhasebe kayıtlarının kullanımı M.Ö. 5000 yıllarına kadar iner. Babil, Mısır, Eski Yunan, Roma, Eski Avrupa ve Orta ÇaÄŸda muhasebe kayıtlarına rastlanmıştır. Ancak bu kayıtlar, sistemli belli kurallara dayanan sistemler olmayıp envanterlerle ilgili listeler ücret ödemeleri, borç alacak hesapları, vergi takdirleri ile ilgili kayıtlardı. Ä°nsanlar ve iÅŸletmeler geliÅŸimin her safhasında muhasebeyi kendi ihtiyaçlarına uygun olarak, bildikleri veya öÄŸrendikleri kayıt ve analiz teknikleri çerçevesinde yönetim, kontrol, ticari delil, vergi toplama, raporlama gibi amaçlar için kullanmışlardır.

12. yüzyılda muhasebe kayıtları çok basit ÅŸekilde idi. Ticari iliÅŸkilerin, ortaklıkların izlenmesi ile ilgili basit hatırlatıcı kayıtlardan ibaretti. Ä°ÅŸÄ°etmenin kayıtları ile iÅŸletme sahiplerinin varlıklarına ait kayıtların ayrı olarak takibi ancak bu yüzyılın sonlarına doÄŸru gerçekleÅŸmiÅŸtir.

13. yüzyılda kredi iÅŸlemlerindeki artış ve iÅŸletmelerin ihraç ürünleri için yabancı ÅŸehirlerde ÅŸubeler kurmaları veya acentaları kullanmaları muhasebe kayıtlarını etkilemiÅŸ, daha karmaşık muhasebe kayıtlarına ihtiyaç doÄŸurmuÅŸtur.

Muhasebede modern anlamda metodoloji 13. ve 14. yüryıllarda çift taraftı kayıt sisteminin geliÅŸmesi ile baÅŸlamıştır. Basit veya tek taraflı kayıt sistemi olarak tanımlanan ilkel muhasebede iÅŸlemler veya olaylar tek bir kayıt lle ifade edildiklerinden tek taraflı kayıt sistemi eksik, hata yapma ve yapılan hatanın ortaya çıkmaması ihtimali fazla olan bir sistemdi. Çift taraflı kayıt sistemi iÅŸletme faaliyetlerinin iki yönünü birden kavramış (her borçlu ile ilgili bir kredi verenin, her ödeyenle ilgili bir para alanın, her satıcı ile ilgili bir müÅŸterinin olduÄŸu), her iÅŸlem veya olay için en az iki kayıt yapmıştır. Böylece hata yapma ihtimalini azaltmış, kayıtların birbirini kontrol etmesini, hata yapıldığı zaman hatanın ortaya çıkmasını saÄŸlamıştır.

Haçlı seferi ile Akdeniz'de ticaretin geliÅŸmesi ve Rönesans döneminde Italya ÅŸehirlerindeki ticari canlılık kayıt sisteminin geliÅŸmesini zorunlu hale getirmiÅŸtir.

Floransa'da ithalat, üretim ve elbise satışı ile uÄŸraÅŸan del Bene ÅŸirketi 1322 de etkili bir kayıt sistemi kurmuÅŸ, tam olarak çift taraflı kayıt sistemini gerçekleÅŸtirmemiÅŸse de çoÄŸu durumda çift taraflı kayıt yapmıştır.

14. yüzyılda Ä°talyan tacirler ve imalâtçılar endüstriyel faaliyetleri büyütmüÅŸ ve ÅŸubeler kurmuÅŸlardır. Banka ve diÄŸer finansal kurumlarla Orta Asya'ya kadar ticareti brganize etmiÅŸlerdir. Böylece Ä°talyan tacirlerinin ekonomik ve politik etkileri Ä°skandinavya'dan Hindistan'a kadar yayılmıştır. 1340 yılında Cenova ÅŸehrinin yönetiminde çift taraflı kayıt sistemi tatmin edici bir hesap planı ile kullanılmıştır. Bu hesap planında ayrı masraf hesapları, bir sermaye hesabı olarak ÅŸehir hesabı kullanılmış, masraf ve gelir hesapları yıl sonunda kapatılmıştır.

Çift taraflı kayıt sisteminde en büyük geliÅŸme Tuscan'lı bir tüccar ve bankacı olan Francesco di MArco Datini'nin kayıtları ile saÄŸlanmıştır. Datini'nin iÅŸletmesinde ilk zamanlar tek taraflı kayıt sistemi kullanılmış, 1390 yılından itibaren çift tarafiı kayıt sistemine geçilmiÅŸtir. Datini'nin 31 Ocak 1399 tarihli Bilançosunda Borçlular, Alacaklılar, Dış Ä°liÅŸkiler Bakiyesi Åžubeler Bakiyesi, Stoklar, Åžüpheli Alacaklar, Ödenecek Vergiler, Amortismanlar, ihtiyatlar, pay senetleri, bilanço tanziminde izi bulunamayan hatalar gibi hesaplar vardı.

1397 de kurulmuÅŸ olan Floransa Medici Bankası da önemli örneklere sahipti. Bu iÅŸletme, diÄŸer Ä°talya ÅŸehirlerinde ÅŸubeler, önemli ticaret merkezleri ve imahathaneler kurmuÅŸ ve iÅŸletmiÅŸtir. Muhasebe kayıtlarında her ÅŸube ve her fabrika ayrı bir varlık olarak ele alınmış, ÅŸubeler arasındaki hesapların karşılıklı çalışması ve kontrolü saÄŸlanmıştır. Her ÅŸubenin bilançosunun bir nüshası Floransa'ya gönderiliyor, orada muhasebe kontrolü, ÅŸüpheli veya vadesi geçmiÅŸ alacakların takibi yapılıyordu. Ancak, Medici Bankasının uyguladığı çift taraflı kayıt sistemi faaliyetlerinin hacmine göre yetersizdi.

Batılı yazarlara göre muhasebe üzerine yayınlanmış ilk kitap, Ä°talyan Matematikçi ve rahip olan Luca Pacioli'nin 1494'de yayınlanan "Summa di Aritmetica Geometria Proportioni et Proportionalita" isimli kitaptır. Bu kitabın "De Computis et Scriptures" baÅŸlıklı bölümü muhasebeye ayrılmıştı. Bu bölüm 1504'de Tuscany'de "La Scuola Perfetto dei Mercanti" ismi ile ayrı olarak yayınlanmıştır.

Pacioli çitt taraflı kayıt sisteminin mucidi olduÄŸunu ileri sürmemiÅŸtir. Gerçekten de Summa'da tarif edilen yöntemler Venedik'te 200 yıldan beri kullanılmakta idi.

Batılı yazarların ilk muhasebe kitabı yazarı olarak Pacioli'yi göstermelerine raÄŸmen abdullah Ä°bn Muhammed Ä°bn Kiya AI-Mazanderani'nin "Resalâ-i Falakiyya der ilmi Siyagat" isimli eseri 1363 yılında yayınlanmış olup çitt taraflı kayıt sistemine ait ayrıntılı örneklere sahipti.

Pacioli Summa'da çitt kayıt sisteminde üç dettere dikkati çekmiÅŸtir. Bu defterler; yardımcı detter özelliÄŸinde acenda, yevmiye defteri ve defteri kebir (büyük defter) dir. Stoklar ve ÅŸahsi iÅŸlemler acendaya kaydedilmiÅŸtir. Acenda için özel bir form veya standart düÅŸünülmemiÅŸtir. Yevmiye defterinde kayıtlar borç ve alacak olarak ayrılmış, iÅŸlemler bir usul dahilinde ve sırasıyla kaydedilmiÅŸtir. Ä°ÅŸlemler yevmiye defterinden detteri kebire nakledilmiÅŸlerdir. Her hesabın sayfa numarasını ve durumunu gösteren bir tablo düzenlenmiÅŸtir. Gelir ve gider hesapları dönem sonunda kâr ve zarar hesabına aktarılmış, iÅŸletme kârının veya zararının bu hesaptan görülebileceÄŸi ve istenirse sermaye hesabına devredilip kapatılabileceÄŸi belirtilmiÅŸtir.

15. yüzyılda Ä°talya'da Pacioli'nin Summa'sında belirtiten basit muhasebe sistemi yaygın olarâk kullanılmıştır. 15. yüzyılın ortalarında Del Bene ÅŸirketinin muhasebe kayıtlarında iki deftere rastlanılmıştır. Bu defterlerden biri maliyet kayıtlarına diÄŸeri ticari iÅŸlemlere ayrılmıştı. Pacioli'nin zamanında maliyet analiz formlarının kullanıldığı kesin olmakla beraber Summa'da bununla ilgili tekniklerden bahsedilmemiÅŸtir.

Datini muhasebesinde yabancı paralar için ayrı kolonlar kullanılmış, yerli para ve yabancı para deÄŸerleri arasındaki farktan dolayı kar ve zarar hesaplanmıştır.

Pacioli Summa'nın 34. bölümünde çift taraflı kayıt sistemini tanımlamıştır. Ancak, bu tanımlama 15. yüzyıl Venedikli tacirlerin uygulamalarını yansıtmak ÅŸeklinde olmuÅŸtur. 1525 yılında da Antonio Togliente "Luminario di Aritmetica" adlı eserinde çift taraflı kayıt sistemi ile ilgili kavramı ilk defa kullanmıştır.

1500'Ieri takip eden yıllarda çift taraflı kayıt sistemi Avrupa'ya yayılmıştır. 16. yüzyılda muhasebe konusunda çeÅŸitli lisanlarda çok sayıda kitap yayınlanmıştır. Bu kitapların hepsi az çok Summa'ya dayanmıştır.

Domenico Manzoni'nin "Quaderno doppio col suo giornale secondo il costume di Venetio" isimli kitabı 1540 ile 1574 yılları arasında 6 baskı yapmıştır. Pacioli'nin kitabından daha fazla örneklere sahip olmakla beraber bazı kısımları Pacioli'nin eserinden kelime kelime alınmıştır.

Muhasebe konusunda ilk Ä°ngiliz eseri olan Hugh Oldcastle'ın "Profıtable Treatyca" 1543 yılında yayınlanmıştır. Bu eser de Pacioli'nin çok benzer bir kopyasıdır. John Mellis'in "Briefe Instruction" isimli eseri de eski yayınların yeniden derlenip toplanmasıyla meydana gelmiÅŸtir.

Ympyn'nin "Notable and Excellent Woorke" isimli kitabı 1543'de Fransa ve Almanya'da aynı anda yayınlanmış 1547 de Ä°ngilizce çevirisi yapılmıştır. John Waddington'un 1567 de yayınlanmış "Briefe Instruction" isimli eseri iIe Flichard Dafforne'nin 1635 de yayınlanmıŞ 'The Merchant's Mirrour" isimli eseri Alman ticari uygulamalarından örneklere sahiptir.

1569 da James Peel yardımcı defterlerin kullanılmasını yevmiye defterinin kaldırılmasını savunmuÅŸtur. 1769 da Benjamin Booth defteri kebire geçirmeden önce kayıtları özetleyici olarak yardımcı defter kullanımını teklif etmiÅŸtir.

16. ve 17. yüzyıltarda Avrupa'da daha yaygın olarak, Ä°ngiltere ve Hollanda'da da kısmen kullanılan çift taraflı kayıt sistemi 18. yüzyılda tartışılmaya baÅŸlanmıştır.

Edward Jones'un 1796 da yayınlanmış kitabında Ä°talyan sistemi eleÅŸtirilmiÅŸ, tek taraflı kayıt sistemine dayanan bir yöntem teklif edilmiÅŸtir. Jones'un kitabı 1797 de Amerika'da basılmış ve çeÅŸitli dillere çevrilmiÅŸtir. Uluslararası bir üne kavuÅŸan tek Ingiliz eseri olmuÅŸtur. Fakat, maalesef ilk ilgiden sonra genel kabul kazanamamıştır.

Muhasebe Ä°talyan tacirler tarafından ticaretin geliÅŸimi ile Avrupaya yayılmıştır. Uygulamada kullanımı ile sistemde düzeltmeler yapılmıştır. Ä°lk muhasebe yazarları bilgileri uygulamacılara aktarmışlar. Uygulamacılar da modern kayıt ve raporlama yöntemlerinin kurulmasına yardımcı olmuÅŸlardır.

Muhasebe kayıt ve raporlama tekniklerindeki geliÅŸmeler zamanımıza kadar yavaÅŸ fakat düzenli olarak devam etmiÅŸ ve devam etmektedir.

20. yüzyılın baÅŸlarından itibaren maliyet ve yönetim muhasebesi konularında önemli geliÅŸmeler olmuÅŸtur. 20. yüzyılın ikinci yarısında ise muhasebede önemli bir geliÅŸme gösterip, insan kaynakları muhasebesi, sosyal muhasebe, enflasyon muhasebesi, uluslararası muhasebe gibi konularda yeni kayıt ve raporlama teknikleri geliÅŸtirilmiÅŸtir.

Ülkemizdeki muhasebe geliÅŸimine gelince, Cumhuriyet dönemine kadar ülkemizde muhasebe basit kayıt usullerine dayandırılmıştır. UyguÄ°ama daha çok devlet sektöründe görülmüÅŸtür.

Cumhuriyet döneminde 1960 yılına kadar muhasebeye Alman etkisi hakim olmuÅŸtur. Sümerbank için hazırlanan Muhasebe sistemi Ä°ktisadi Devlet TeÅŸekküllerinin çoÄŸu tarafından benimsenip uygulanmıştır. 1972 yılından itibaren de Kamu Ä°ktisadi TeÅŸebbüslerinde Tek Düzen Muhasebe Sisteminin uygulamasına geçilmiÅŸtir.

Sermaye Piyasası Kurulu, kendine tabi iÅŸletmeler için 1983 yılı başında Mali Tablo formları ve 1984 yılı başında Genel Hesap Planı yayınlamıştır. Böylece muhasebe uygulamasında bir tek düzene doÄŸru hareket ediÄ°miÅŸtir. 1993 yılı başından itibaren de Maliye Bakanlığının yayınladığı Tek Düzen Muhasebe Sistemi yürürlüÄŸe girmiÅŸtir.

Maliye ve Gümrük Bakanlığınının yayınlamış olduÄŸu Tek Düzen Muhasebe Sistemi;

- Muhasebe Temel Kavramlarını,

- Muhasebe Politikalarını,

- Mali TAblolar Ä°lkelerini,

- Mali Tabloların Düzenlenmesi ve Sunulmasını,

- Tek Düzen Hesap Çerçevesini,

- Hesap Planı ve İşleyişini

açıklamaktadır.

Muhasebe Sistemi muhasebe bilgilerinin ilgililere belli bir sistem içinde yeterli ve doÄŸru olarak ulaÅŸtırılmasını, farklı iÅŸletmeler ile aynı iÅŸletmenin farklı dönem bilgilerinin karşılaÅŸtınlmasını, mali tablolarda yer alan hesap adlarının ve bu hesapların kapsamlarının standartlaÅŸlırılmasını ve muhasebede bir terim birliÄŸinin saÄŸlanmasını amaçlamıştır.

Muhasebe Sistemi kapsamına bilanço esasına göre defter tutan gerçek ve tüzel kiÅŸiler (Birinci Sınıf Tüccarlar) girmektedir. Ancak, Banka ve Sigorta Åžirketleri, Özel Finans Kurumları, Finansal Kiralama Åžirketleri, Menkul Kıymet Yatırım Fonları Aracı Kurumlar ve Yatırım Ortaklıkları faaliyet konuları sebebiyle farklı muhasebe tekniÄŸi kullanmak durumunda olduklarından Muhasebe Sisteminin “Temel Mali Tabloların Düzenlenmesi" ve "Tek Düzen Hesap Çerçevesi, Hesap Planı ve Ä°ÅŸleyiÅŸi"ne uymak zorunda deÄŸillerdir. Söz konusu finans kurumları "Muhasebe Temel Kavramları"na, "Muhasebe Politikalarının Açıklanması"na ve Mali Tablolar Ä°lkeleri"ne uymaları gerekmektedir.

Bilanço esasına göre defter tutan ve bir önceki yıl (2005) aktif toplamı 6.879.200 YTL ve net satışlar toplamı 15.287.100 YTL'yi aÅŸmayan iÅŸletmeler, Muhasebe Usul ve Esaslarının "Mali Tabloların Düzenlenmesi ve Sunulması"na iliÅŸkin bölümünün “Temel Mali Tablolar" la ilgili kısmına uymakla yükümlüdürler.

Buna göre kuruluÅŸ ÅŸekli ne olursa olsun bir önceki yıl (2005 yılı) aktif toplamı 6.879.200 YTL'nın ve net satışlar toplamı 15.287.100 YTL'nin altında kalan iÅŸletmeler ek mali tabloları ( Vergi idaresi sadece Kâr Dağıtım Tablosu’nu istemektedir) düzenlemek zorunda deÄŸillerdir. Aktif toplamı ve net satışlar toplamı yukarıda belirtilen rakamları aÅŸan iÅŸletmeler muhasebe temel kavramlarına, muhasebe politikalarına, mali tablo ilkelerine, mali tabloların düzenlenmesi ve sunulması ÅŸekillerine, tek düzen hesap çerçevesine, hesap planına ve iÅŸleyiÅŸine uyacaklardır. Bu hadler Maliye Bakanlığı tarafından belirlenmedikçe her yıl yeniden deÄŸerleme oranında arttırlmaktadır.

Ä°ÅŸletme hesabı esasına göre defter tutan iÅŸletmeler ise sadace "Muhasebe Temel Kavramları"na uymakla yükümlüdürler.

Günümüzde bilgisayarların geliÅŸmesi ile muhasebe uygulamalarında bilgisayarlardan faydalanma oldukça yaygınlaÅŸmıştır. Muhasebede kullanılan hesap planlarının tek düzene baÄŸlanması, uygulamalarla ilgili standartların oluÅŸturulması ve uygulamalarının zorunlu hale getirilmesi, bilgisayar muhasebe paket programlarının çok geliÅŸtirilmiÅŸ olması yakın gelecekte muhasebe tekniÄŸinin öÄŸretimini gereksiz kılacaktır. Bilgisayar kullanımı konusunda otomasyona geçmiÅŸ geliÅŸmiÅŸ iÅŸletmelerde muhasebe bilgisi olmayan bilgisayar operatörleri iÅŸletmenin faaliyetlerini bilgsayar ekranlarından girmekte, arka planda muhasebe kayıtları ve raporları otomatik olarak oluÅŸmaktadır.

Belki de, muhasebenin mantığını ve tekniÄŸinin temelini oluÅŸturan, italyan sistemi olarak tanımlanan çift taraflı kayıt sisteminin kullanımı günümüz teknolojisinin geliÅŸmiÅŸliÄŸi karşısında artık tartışılmalıdır.